Язык повседневного общения знати ВКЛ в XV-XVII вв?

Модераторы: goward, Vadim Deruzhinsky, Andrey Ladyzhenko

Сообщение gervasij » Пт апр 27, 2012 6:46 pm

Media писал(а):
Серж Езапат писал(а): Да-да. Это один из поводов был у жамойтов, чтобы сбежать с фронта - плохо мову знают (моя не понимает)
Серж, ты ведь откровенно блефуешь и сочиняешь историю. Где подтверждение твоих слов?


Медзія, вы як заўжды, з падопытнага пераўтвараецесь у пракурора)
Самі прыцягнулі "кляўзу", дык і даказвайце, што ўся жмудская шляхта мовы дзяржаўнай ня ведала.
А тое, што вайна з маскалямі на ўсходняй мяжы ВКЛ скончылася ў 1537г. не таямніца. І Серж добра ўлупіў вам па мягкіх тканях.
gervasij
 
Сообщения: 3361
Зарегистрирован: Вс авг 09, 2009 1:00 pm
Откуда: Vialikalitva (Belarus)

Сообщение Lasiczka » Пт апр 27, 2012 6:49 pm

Media писал(а):
Lasiczka писал(а):Кстате насчет его сакральности, разве кроме латинского был еще какой-то?.
Не понял вопроса.

Я, имел ввиду подчеркнутый текст. Что под этой сакральностью имеется ввиду?
Аватара пользователя
Lasiczka
 
Сообщения: 57
Зарегистрирован: Ср апр 25, 2012 1:28 pm

Сообщение Media » Пт апр 27, 2012 6:54 pm

Lasiczka писал(а):Я, имел ввиду подчеркнутый текст. Что под этой сакральностью имеется ввиду?
А чёрт эго знает.
Аватара пользователя
Media
 
Сообщения: 10355
Зарегистрирован: Ср июн 25, 2008 12:53 pm

Сообщение gervasij » Пт апр 27, 2012 6:54 pm

З кнігі Адама Мальдзіся, якога жмуда-летувіскія дасьледчыкі хацелі б залічыць да сваех, але ён стаў на наш бок)

"Як жылі нашы продкі ў 18 ст." Менск..

Прашу прабачэньня за "обаратняў у пагонах".. ніяк не адтрымліваецца паставіць іх на свае месца..

Изображение
Изображение
Изображение
Изображение
Изображение
Изображение
http://photoshare.ru/album322667.html
gervasij
 
Сообщения: 3361
Зарегистрирован: Вс авг 09, 2009 1:00 pm
Откуда: Vialikalitva (Belarus)

Сообщение Lasiczka » Пт апр 27, 2012 7:49 pm

gervasij Спасибо, очень интересно!
Аватара пользователя
Lasiczka
 
Сообщения: 57
Зарегистрирован: Ср апр 25, 2012 1:28 pm

Сообщение gervasij » Пт апр 27, 2012 8:23 pm

Lasiczka писал(а):gervasij Спасибо, очень интересно!

Калі ласка, калі не жартуеце!
gervasij
 
Сообщения: 3361
Зарегистрирован: Вс авг 09, 2009 1:00 pm
Откуда: Vialikalitva (Belarus)

Сообщение gervasij » Пт апр 27, 2012 10:17 pm

1 Ёахім Літавор Храптовіч (1729–1812) – дзяржаўны і палітычны дзеяч,
рэфарматар. У Шчорсах заснаваў бібліятэку. Аўтар беларускамоўнага
верша “Усім многі век…” (каля 1845 г.)
стар.93
http://khblit.narod.ru/jackouski.pdf

1812г.
Раецкі набраў афіцэраў і ад’ютантаў без парады Рым-
шы і атрымаў намінацыі для іх паводле ўласнае волі. На
вестку, што фармуецца полк, пазбіралася моладзь рознага
стану, нават і сяляне ахвотна станавіліся ў шэрагі. Юнакоў
з вядомых сем’яў палкоўнік сам прызначаў у швадроны1
, не
дазваляючы нікому рабіць ніякае замены. Рымшу былі па-
кінутыя толькі шарагоўцы, гэта значыць, засцянковая
шляхта, афіцыялісты і сяляне.
Полк той вокамгненна, як
казалі, штыфтаваў, бо было з каго выбіраць, але амуніцыя
і забеспячэнне коньмі ішло марудна, усё гэта ў большасці
трэба было купляць, а палкоўнік, не жадаючы рызыкаваць
уласнымі рэсурсамі, дамагаўся на гэта сродкаў з інтэнда-
туры2
, якія прыходзілі не так хутка.
Галоўная кватэра палкоўніка была ў прэзідэнтавае Па-
цынінай, якая ўяўляла сабе, што і яна бярэ чынны ўдзел
у фармаванні палка, бо ўбогая шляхта звярталася да яе па
заступніцтва, каб прынялі ў шэрагі, хоць сэнсу гэта і не ме-
ла, бо такіх палкоўнік без лішніх слоў, не пытаючыся нават
прозвішча, кіраваў да Рымшы.
Нарэшце, у пэўны вечар палкоўнік паведаміў арганіза-
тару, што заўтра раніцаю ён прыйдзе агледзець каманду3
.
Рымша на досвітку сабраў на пляцы сваіх добраахвотнікаў
у старасвецкіх кабатах, капотах ды сярмягах, і ўсё невялікае
мястэчка адразу даведалася, што будзе вайсковы парад,
дык паспаліты люд, які пераважна ў нашых мястэчках скла-
даецца з жыдоў (іх, аднак жа, не было ў шарэнгах ніводна-
га), сабраўся там цэлым натоўпам.

Рымша паставіў сваю каманду ў дзве шарэнгі ды ска-
мандаваў спачатку: “Направа!”, “Налева!”, “Крок наперад!”,
“Крок назад!” (што не надта згодна атрымлівалася ў іх вы-
конваць), а потым стаў пасярэдзіне ды гучна абвясціў:
– Увага, полк! Як прыйдзе камандзір (бо вайсковец
Рымша не жадаў, каб шляхціца Раецкага называлі палкоўні-
кам) ды запытаецца: “Як маецеся, дзеці?”, дык адказвайце:
“Здароўя жадаем камандзіру!” І яшчэ – рукі вольна апушча-
ныя, малым пальцам да бёдраў!
А ў шарэнгах адзін аднаго штурхаюць локцямі ды пы-
таюцца: “Што гэта ён кажа?”
Здагадаўся Рымша, што слова “бядро” для большасці лі-
цвінаў незразумелае. Дык ён становіцца перад фронтам,
энергічна апускае рукі і крычыць:
– Вось так! Малыя пальцы да клубоў! Не кланяцца ніко-
му стоячы ў шарэнзе! Не здымаць шапак! Разумееце хоць?
І тут, нібы наперакор яго словам, чацвёртая, прынамсі,
частка навабранцаў, мяркуючы, што інструкцыя скончаная,
заварушылася ды, хапаючыся за шапкі і нізка кланяючыся,
адказала:
– Разумеем, дабрадзею!
–Стаяць! Стаяць!–крычыць камендант.–А што я вам казаў?
– А пан нам казаў “не надзімаць” шапак, – азваліся тыя,
каго ён лаяў.
– Ціха! Зважай! Ніякіх размоваў у шэрагу! Няхай на вас
пярун, калі вы не разумееце па-польску! Стаяць проста,
вось так!
І ён зноў выпрастаўся.
– Не кланяцца і не здымаць шапак! Рукі прыціснуць да
клубоў!
Але ўжо не было калі паўтарыць яшчэ раз гэтыя каман-
ды, бо з Базыльянскае вуліцы ішоў палкоўнік, а за ім – прэ-
зідэнтава Пацыніна са сваімі паннамі.
Палкоўнік выступіў наперад ды, як і казаў Рымша, вы-
гукнуў: “Як маецеся, дзеці?”, але мала хто памятаў інструк-
цыю і адказаў: “Жадаем здароўя камандзіру!”, большасць,
схапіўшыся за шапкі, загукала: “Няхай будзе пахвалёны
Хрыстус!” альбо “На векі вякоў. Аман”.

стар.147

Знакамітае "жмудалетувіскае БА!" ) стар.166

– А што, каханая, няма ў нас такіх прысмакаў у Кракаве?
Яна тады з захапленнем выгукнула:
– Ой, ба! ба!
1
Каб жа мы гэта мелі!
І ў працяг размовы сказала княгіні Карыбутавай:
– Якое ж вы тут дзівоснае піва маеце!
Княгіня Наваградская, якая ў той час яшчэ ані слова не
ўмела па-польску, пакланілася каралеве, не ведаючы, што
ёй адказаць; застаўся ёй у памяці толькі вокліч “Ба! Ба!”,
і ад таго паходзіць назва “баба”, якую пазней пяшчотна пе-
райменавалі ў бабку.

1 Выклічнік, які выяўляе здзіўленне, захапленне

-----

2 Мова лістоў І. Яцкоўскага – польская, але са шматлікімі “правінцыялізмамі”.
Больш адукакаваны Л. Нядзвецкі часам папраўляў сябра, папраўляў
недакладнасць словаўжывання, на што І. Яцкоўскі адказваў: “Пішу, як наву-
чыла мяне маці”. Даволі часта ён выкарыстоўвае прыказкі і прымаўкі, боль-
шасць з якіх маюць беларускае паходжанне. Вось некаторыя з іх: “Паехаў ва-
замі без коней”, “Маё шчырае жаданне, каб прусак пабіў маскаля і аўстрыяка,
а яго самога забіў пярун”, “Служы пану верне, то ён табе пердне”, “Спяваць
дармо, баліць гардло”, “І воўк будзе сыты, і козы цэлыя”, “На злодзеі шапка
гарыць”, “Не плюй у ваду, бо можа здарыцца табе яе напіцца”.
стар.227.

Але.. гэта 19 ст.
gervasij
 
Сообщения: 3361
Зарегистрирован: Вс авг 09, 2009 1:00 pm
Откуда: Vialikalitva (Belarus)

Сообщение gervasij » Сб апр 28, 2012 7:46 am

Ігнацы Ходзька " Успаміны квэстара" 18ст.
Пан Станіслаў:
– Пане браце! Пане шамбеляніч! – сказаў ён. – Васпан добра
мяне ведае; а што цяпер не пазнаў і называеш мяне, шляхціца,
стралком, дык, пане браце, стрэльчык вашэці настраляе!
Пан Станіслаў часам гаварыў па-беларуску
стар.16
http://khblit.narod.ru/chodzka.pdf
gervasij
 
Сообщения: 3361
Зарегистрирован: Вс авг 09, 2009 1:00 pm
Откуда: Vialikalitva (Belarus)

Сообщение Dir » Сб апр 28, 2012 9:43 am

Lasiczka писал(а):Dir
триединый - это вовсе не флуд - это реакция на бессчетные выкрики здесь моих оппонентов в пользу той горбатой идеи

Я, имел ввиду конкретно эту тему.
тем не менее - я считаю - есть все основания говорить об этногенезе украинцев и беларусов как свершившемся факте минимум со времени формирования на их землях первого государства, в котором их предки были по сути "титульными" - независимо от имени, что они тогда носили

Различия, между той же Галицией и Киевщиной тоже весьма существенны!


- различия, безусловно, есть - но они гораздо меньше, чем, скажем, между российским северо-западом (питер), кубанью и сибирью

не забывайте, что галичина и киевщина изначально были разноплеменными - да и пошаговая рускификация киевщины, проводившаяся не менее двух веков - или поздний "польский" львов с весов не снимешь

тем не менее - различия между галичанами и жителями киевщины гораздо меньше, чем они должны были бы быть - не будь фактом раняя этническая общность тех или других
Dir
 

Сообщение Lasiczka » Сб апр 28, 2012 10:22 am

Dir писал(а):
Lasiczka писал(а):Dir
триединый - это вовсе не флуд - это реакция на бессчетные выкрики здесь моих оппонентов в пользу той горбатой идеи

Я, имел ввиду конкретно эту тему.
тем не менее - я считаю - есть все основания говорить об этногенезе украинцев и беларусов как свершившемся факте минимум со времени формирования на их землях первого государства, в котором их предки были по сути "титульными" - независимо от имени, что они тогда носили

Различия, между той же Галицией и Киевщиной тоже весьма существенны!


- различия, безусловно, есть - но они гораздо меньше, чем, скажем, между российским северо-западом (питер), кубанью и сибирью

не забывайте, что галичина и киевщина изначально были разноплеменными - да и пошаговая рускификация киевщины, проводившаяся не менее двух веков - или поздний "польский" львов с весов не снимешь

тем не менее - различия между галичанами и жителями киевщины гораздо меньше, чем они должны были бы быть - не будь фактом раняя этническая общность тех или других

Речь не о России и ее колониях. Можете ли доказать, что между жителями в XVI в, скажем на Случчине, Полесье и Киевщине, было больше разницы чем у киевлян с галичанами!.
Аватара пользователя
Lasiczka
 
Сообщения: 57
Зарегистрирован: Ср апр 25, 2012 1:28 pm

Сообщение Dir » Сб апр 28, 2012 11:12 am

Lasiczka писал(а):
Dir писал(а):
Lasiczka писал(а):Dir
триединый - это вовсе не флуд - это реакция на бессчетные выкрики здесь моих оппонентов в пользу той горбатой идеи

Я, имел ввиду конкретно эту тему.
тем не менее - я считаю - есть все основания говорить об этногенезе украинцев и беларусов как свершившемся факте минимум со времени формирования на их землях первого государства, в котором их предки были по сути "титульными" - независимо от имени, что они тогда носили

Различия, между той же Галицией и Киевщиной тоже весьма существенны!


- различия, безусловно, есть - но они гораздо меньше, чем, скажем, между российским северо-западом (питер), кубанью и сибирью

не забывайте, что галичина и киевщина изначально были разноплеменными - да и пошаговая рускификация киевщины, проводившаяся не менее двух веков - или поздний "польский" львов с весов не снимешь

тем не менее - различия между галичанами и жителями киевщины гораздо меньше, чем они должны были бы быть - не будь фактом раняя этническая общность тех или других

Речь не о России и ее колониях. Можете ли доказать, что между жителями в XVI в, скажем на Случчине, Полесье и Киевщине, было больше разницы чем у киевлян с галичанами!.


- не буду даже пытаться - так как подобные вещи в нашем с вашим случае потребуют поднять целые горы этнографических данных

скажу лишь, что, судя по тому, что писал паустовский, на пороге 20 века ваши "могилевские деды" и тот регион воспринимался на киевщине как "свой" - без какого-либо дистанцирования

опять же - есть свидетельства российских классиков и заезжих путешенственников о резких отличиях между российским и украинским видеорядом, между украинцами и русским итд - это 18-19 век (датчанин юль, белинский, бунин итд)
Dir
 

Сообщение Dir » Сб апр 28, 2012 11:17 am

опять же - в случае украины или беларуси мы имеем в достаточной мере этнические границы в качестве государственных

т.е. основная часть украинской и беларусской этнических территорий и являются территорией наших государств

и слава богу

не скажу за беларусов - вам проще судить - но украинцам не приходится ни особо плакаться, что они утратили ценные куски своей родной земли - и не приходится каяться, что они отобрали у кого-то из соседних народов большой кусок их этнической территории

и слава богу!
Dir
 

Сообщение Lasiczka » Сб апр 28, 2012 11:26 am

Если, между "будущими украинскими" и "будущими белорускими" регионами, была - очень несущественная разница, тогда не пишите
тем не менее - я считаю - есть все основания говорить об этногенезе украинцев и беларусов как свершившемся факте минимум со времени формирования на их землях первого государства, в котором их предки были по сути "титульными" - независимо от имени, что они тогда носили
Аватара пользователя
Lasiczka
 
Сообщения: 57
Зарегистрирован: Ср апр 25, 2012 1:28 pm

Сообщение Dir » Сб апр 28, 2012 12:02 pm

Lasiczka писал(а):Если, между "будущими украинскими" и "будущими белорускими" регионами, была - очень несущественная разница, тогда не пишите
тем не менее - я считаю - есть все основания говорить об этногенезе украинцев и беларусов как свершившемся факте минимум со времени формирования на их землях первого государства, в котором их предки были по сути "титульными" - независимо от имени, что они тогда носили


очень или не очень - это ж не математика

опять же - проживи вкл или производная от него держава подольше - вполне вероятно, что имели бы сейчас в итоге единый этнос

точно так же - будь у речи посполитой история лет в 700 - кто даст гарантию, что мы с вами не стали бы все поляками?
Dir
 

Сообщение Lasiczka » Сб апр 28, 2012 12:55 pm

Алег Дзярновіч

Літоўская мова ў Вялікім Княстве

У пачатку мая 1529 у Ейшышскую воласць Лідскага павета прыехаў судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін.
Ён мусіў апытаць сведкаў па спрэчнай маёмаснай справе паміж баярынам гаспадарскім Пятром Сумарокам і падданым ейшышскім Сенькам Івашкавічам. Судовыя органы «прыказалі есмо Сумароку і таму Сеньку Івашкавічу, абы наперад да тых сведкаў ніводзін з іх не ездзіў, але каб ехалі абодва з дэцкім».
Сумарок жа адпрасіўся застацца ў Вільні.
Якое было здзіўленне дэцкага, калі па шляху ў Ейшышкі ён спаткаў Сумарока, «аж ён ад сведкаў едзе». «Потым, калі сведкі перада мною сталі і хацелі прызнацца па справядлівасці, Сумарок пачаў ім гаварыць па-літоўску перада мною і прасіў іх:
«Дзеля Бога, не выдайце мяне, а што вам абяцаў, тое дам, а вас у тым не выдам», — пісаў пасля дэцкі ў адной з кніг Метрыкі ВКЛ. Лішне казаць, што Пётра Сумарок з-за спробы подкупу сведкаў прайграў у судзе справу.
Гэты выпадак паказвае, што ў XVI ст. літоўскую мову ў ВКЛ разумелі не толькі этнічныя літоўцы, але і чыноўнікі-русіны.
Але судовая дакументацыя вялася на «рускай» мове, нават да афіцыйнага зацвярджэння яе ў якасці дзяржаўнай Статутамі ВКЛ 1566 і 1588.
Можна казаць пра маргінальную ролю літоўскай мовы ў ВКЛ: Пётра Сумарок спадзяваўся, што віленскі чыноўнік не зразумее па-літоўску.
Але згаданы вышэй выпадак сведчыць і пра тое, што гэтая мова была рэальным фактарам грамадскага жыцця Вялікага Княства.

Мова сакрэтных перагавораў

Цікавы прыклад выкарыстання літоўскай мовы ў палітычнай сферы ёсць у лісце вялікага князя літоўскага Вітаўта да польскага караля Ягайлы.
Вітаўт прыгадвае, як падчас Луцкага з’езда манархаў у 1429 імператар Святарнай Рымскай імперыі Сігізмунд пачаў з Ягайлам гаворку пра каралеўскую каранацыю Вітаўта. Ягайла стаў пагаджацца, а асцярожны Вітаўт звярнуўся да свайго стрыечніка наўмысна па-літоўску з прапановаю перш параіцца з польскімі прэлатамі і саноўнікамі.
Грунтуючыся на гэтым выпадку, літоўскі гісторык Артурас Дубоніс сцвярджае, што «вусны варыянт літоўскай мовы стаў адной з моў дыпламатыі ва Усходняй і частцы Цэнтральнай Еўропы».
Але ж Вітаўт перайшоў на літоўскую, каб яго не зразумелі іншыя, замежныя ўдзельнікі нарады. Тут літоўская мова выконвала функцыю, хутчэй, крыптамовы.
Хоць у самім Вялікім Княстве ў XV ст. літоўская выкарыстоўвалася аж да найвышэйшага ўзроўню. Калі з Кракава ў Вільню прыбыў новаабраны вялікі князь Казімір Ягайлавіч, мясцовая знаць навучала гаспадара літоўскай мове і звычаям. Падобна, для маладога каралевіча першай ад нараджэння мовай была польская.
Але
ўжо да сярэдзіны XVI ст. літоўская выйшла з ужытку пры вялікакняскім двары.


На палях катэхізісаў

Першыя запісы па-літоўску ў ВКЛ адносяцца да пачатку XVI ст. Найстаражытнейшы — тэксты паўсядзённых малітваў,
запісаныя ад рукі на апошняй старонцы выдадзенай у 1503 на лаціне кнігі для святароў «Tractatus sacerdotalis». Гэта кніга належала францішканскаму кляштару ў Вільні, і аўтар запісу, хутчэй за ўсё, быў манахам. Місіянеры Ордэна францішканцаў звярталі пільную ўвагу на выкарыстанне моў розных этнічных супольнасцяў дзеля іх катэхізацыі.
Яшчэ адзін кароткі літоўскі запіс, зроблены паміж 1530 і 1579 гадамі ў зборніку лацінскіх казаняў, верагодна, належыць пробашчу касцёла Св. Марыі Магдаліны.
Значыць, літоўскай мовай карысталіся і святары касцёлаў, дзе ў казанях магла гучаць літоўская мова. Так, у 1511 кароль і вялікі князь Жыгімонт у сваім распараджэнні намесніку Жыжмарскаму загадваў «у тым касцёле жыжмарскім мець каплана, які б умеў па-літоўску казаць».
Усе згаданыя прыклады тычацца рэлігійнай сферы. Польскі гісторык Гжэгаж Блашчык, аналізуючы выкарыстанне розных моваў у ВКЛ, робіць выснову,
што літоўская мова «не мела шансу на існаванне як дзяржаўнай».
А літоўскі гісторык Антанас Тыла, кажучы пра адкрытасць ВКЛ як дзяржавы, адзначае, што «але ж яно занадта мала клапацілася пра захаванне і развіццё этнічнай культуры літоўцаў».

Веліч «Малой Літвы»

Беларускі кнігадрук пачаўся з «Псалтыра» Скарыны ў 1517, літоўскі — з «Простых словаў катэхізіса», выдадзеных Марцінам Мажвідасам у 1547 у Каралеўцы.
Першыя літоўскія кнігі былі падрыхтаваныя пратэстантамі і друкаваліся ў лютэранскай Прусіі пры падтрымцы герцагскай улады, з яўнаю мэтаю катэхізацыі мясцовых літоўцаў. Гісторык Юратэ Кяўпене адзначае: «Дадзены Мажвідасам імпульс не знайшоў водгуку ў ВКЛ». Сучасная літоўская літаратурная мова мае моцны адбітак мовы літоўцаў «Малой Літвы».
Затое ў ВКЛ пачынаюць выдавацца важныя для нармалізацыі мовы слоўнікі. Першы, польска-лацінска-літоўскі, езуіт і прафесар Віленскай Акадэміі Канстанцін Шырвід выдаў у Вільні каля 1620. Слоўнік змяшчаў 1400 словаў і быў настолькі папулярным, што перавыдаваўся пяць разоў.
Характэрная рыса: аўтары літоўскіх выдавецкіх ініцыятыў публічна абгрунтоўвалі матывы сваёй дзейнасці. Так, святар і асветнік
Мікалоюс Даўкша ў прадмове да аднаго з выданняў піша пра патрэбу абароны роднай мовы. Менавіта мову Даўкша лічыў неабходнаю ўмоваю існавання народа і атаясамліваў яе з разуменнем Радзімы.


Жывая мова гарадоў

У дзяржаўных актах сярэдзіны XVI–XVII стст. трапляюцца цэлыя літоўскія фразы, запісаныя кірыліцай. А за часамі караля Уладзіслава IV Вазы з’яўляюцца два літоўскамоўныя ўніверсалы 1639 і 1641, якія пашыраліся ў Прусіі.
Праўда, канцылярыя Уладзіслава IV падрыхтавала іх, хутчэй за ўсё, на лаціне, а на літоўскую мову пераклала Пруская канцылярыя. Як бачым, і гэтыя літоўскамоўныя ініцыятывы сыходзілі з прускага боку. У канцылярскіх установах ВКЛ так і не ўзнікла ніводнага акта, цалкам створанага па-літоўску.
Затое
магдэбургская дакументацыя сведчыць, што ў гарадскім жыцці Коўна і Вільні ў XVI ст. літоўская была адной з моваў вуснай камунікацыі.
Віленскі вількюр (гарадскі статут) у 1551 пастанаўляў, каб выклік на суд і вырак суда абвяшчаўся «па-польску, па-літоўску і па-руску, каб усе, хто слухае, разумелі». У Коўне такімі публічнымі мовамі былі вызначаныя польская і літоўская.
Няведанне літоўскай нават стала прычынай адстаўкі ў 1538 лаўніка Ковенскай магдэбургіі немца Андрэаса Войта.


Стагоддзе лемантароў

На XVII і XVIII ст. прыпадае час масавага выпуску літоўскіх лемантароў.
Першы месціўся яшчэ ў Катэхізісе Мажвідаса. Другі літоўскі лемантар быў часткаю катэхізіса, выдадзенага зноў жа ў Каралеўцы ў 1690 за грошы Людвікі Караліны Радзівіл — прадстаўніцы Біржанскай кальвінскай галіны княскага роду ВКЛ. Яшчэ адзін быў выдадзены ў Каралеўцы ў 1708 для лютэранскіх школ Прусіі.
У Вялікім Княстве спазняліся. Маюцца звесткі, што ў Вільні ў друкарні францішканаў у 1752 быў выпушчаны лемантар жмудскі, але ён не захаваўся. Першы вядомы, «Навука чытання пісьма польскага для малых дзетак», быў выдадзены ў Вільні паміж 1759 і 1761. Ён быў зарыентаваны на навучанне асноваў літоўскай мовы ўжо польскамоўных літвінаў і сістэматычна перавыдаваўся. У выданні 1783 з яго была выключаная польская частка. Надалей лемантар называўся «Навука чытання пісьма літоўскага для малых дзетак».
На працягу 1776–1790 у Акадэмічнай (універсітэцкай) друкарні штогод выдаваліся гэтыя лемантары накладам ад 325 да 2350 асобнікаў. Такое пашырэнне было сапраўдным поспехам літоўскай адукацыі.
Дзяржаўны ж механізм ВКЛ і Рэчы Паспалітай быў больш кансерватыўны. Патрэбна было нейкае ўзрушэнне, каб дзяржаўныя інстанцыі пачалі выдаваць акты і ўніверсалы па-літоўску.
І такой падзеяй стала Канстытуцыя 3 мая 1791, тэкст якой у ВКЛ перакладаецца ўжо па-літоўску, як і некаторыя дакументы паўстання Касцюшкі.
У чым жа прычына таго, што літоўская мова здолела толькі ў канцы XVIII ст. дасягнуць узроўню мовы афіцыйных актаў?

Мноства дыгласій

Гутарковая літоўская мова ў ХV–XVI стст. у ВКЛ жыла не толькі сярод сялянаў.
Яе прыхільнікі займалі найвышэйшыя пасады, а дзякі і пісары літоўскага паходжання непасрэдна ўплывалі на фармаванне моўнай культуры Канцылярыі ВКЛ. Гэта яны пакінулі літуанізмы ў актах, пісаных па-старабеларуску.

Але
ў шматэтнічным і шматкультурным грамадстве ВКЛ XV–XVІI стст. існавала моўная сітуацыя «мноства дыгласій».
Дыгласія — гэта стан, калі ў грамадстве існуюць дзве мовы, якія выкарыстоўваюцца ў розных функцыянальных сферах. Этнічныя літоўцы, дома размаўляючы па-літоўску, у публічнай сферы выкарыстоўвалі афіцыйную мову справаводства — «рускую» (старабеларускую). Лаціна была моваю каталіцкай літургіі, але казані ў многіх выпадках прамаўляліся па-літоўску. Таксама лаціна была мовай дыпламатыі і найважнейшых дакументаў. Славянамоўнае насельніцтва сучаснай Беларусі ў паўсядзённым жыцці выкарыстоўвала свае дыялекты. Моваю праваслаўнай царквы заставалася стараславянская, якая паступова ператваралася ў царкоўнаславянскую мову мясцовай рэдакцыі.
Літоўцы, нягледзячы на перыяды заняпаду і абмежаванняў, пранеслі сваю мову праз стагоддзі.
І дасягненні ў кнігадрукаванні XVI — XVIII стст., і абмежаванні ў публічнай сферы XV–XVII стст., і дыскрымінацыя ХІХ ст. паўплывалі на фармаванне сучаснай літоўскай нацыі, для якой захаванне і абарона роднай мовы стала адным з галоўных прынцыпаў.

Чытаць цалкам http://nn.by/?c=ar&i=67603
Аватара пользователя
Lasiczka
 
Сообщения: 57
Зарегистрирован: Ср апр 25, 2012 1:28 pm

Пред.След.

Вернуться в История

Кто сейчас на конференции

Сейчас этот форум просматривают: нет зарегистрированных пользователей и гости: 2

cron